Nieuwe schoorsteen 1900

Uit Test Wiki
Ga naar: navigatie, zoeken

Sj. Sjoerdsma vertelt over de schoorsteen:

//“Waar er tot dusver een fabrieksschoorsteen was van ijzer (stort) kwam er nu een steenen schoorsteen. Deze heeft aannemer Damsma zelf nog gemetseld. Hij is gemaakt van gewone friesche steen (mop) geen vormsteen. Hij werd ook geheel in kopsverband opgemetseld.”//

Stoomtechniek

De tweede schoorsteen van Halbertsma (baksteen)
Sj. Sjoerdsma vertelt hierboven dat de tweede schoorsteen gebouwd werd door aannemer Damsma uit Jirnsum. Hij bouwde de schoorsteen van baksteen (Friese mop) en dat was geen vormsteen.
Wat bedoelde hij met “geen vormsteen”? Dat wordt ons duidelijk gemaakt door SCHOLL.

Voor ronde schoorstenen moeten eigenlijk bijzondere façonstenen gebakken worden, waarvan de vorm met de toenemende hoogte van het kanaal moet veranderen.

181×165px
Vormsteen of radiaalsteen, diverse maten en groottes vormden een passend bouwpakket voor fabrieksschoorstenen
(afbeelding: uit Stoom, uitgave der vereeniging krachtwerktuigen, Deventer 1942)

De ronde schoorstenen vereisen wegens het kegelvormig verloop verschillende baksteenvormen, zodat men b.v. voor een schoorsteen van 25 m hoogte vijf verschillende modellen gebruikt!

Aannemer Damsma heeft dus niet gebruikt gemaakt van de bijzondere gevormde (met de ronde pijp meegaande en aangepast aan de steeds afnemende schoorsteenbreedte) stenen: hij gebruikt de normale Friese gebakken stenen en hij deed dat helemaal in kops verband….
De tweede schoorsteen van Halbertsma wordt dus door een dorpsaannemer gebouwd en niet door een gespecialiseerd bedrijf.
In Nederland waren Canoy Herfkens uit Limburg en De Ridder uit Den Haag bekende schoorsteenbouwers.

400×407px
Fabrieksschoorstenen werden van binnenuit opgemetseld
(afbeelding: uit Stoom, uitgave der vereeniging krachtwerktuigen, Deventer 1942)

Het metselen van een fabrieksschoorsteen is geen routineklusje. Een schoorsteen moet kaarsrecht worden gemetseld en ook aan een aantal technische voorwaarden voldoen. Dit betekent dat wij ervan mogen uitgaan dat aannemer Damsma ervaring en vakmanschap bij dit werk heeft gecombineerd.

Hoe gaat dat metselen van een schoorsteen in zijn werk?
Voor schoorstenen van baksteen mogen alleen de beste, goed doorbakken stenen, de z.g. klinkers worden gebruikt.
Als meerdere metselaars gelijktijdig aan dezelfde schoorsteen werken, dan wordt aangeraden om deze dagelijks van plaats te laten wisselen. Als namelijk de ene metselaar meer specie gebruikt dan de andere, die tegenover hem werkt, en probeert hij dat de compenseren door het gebruik van de wat dunner uitgevallen stenen, dan kan het niet anders of de schoorsteen wordt krom, zodra die zich “gaat zetten.” Dat laatste komt regelmatig voor!
Bij behoorlijk hoge schoorstenen bedienen de metselaars zich meestal niet meer van steigers aan de buitenzijde, omdat die grote kosten met zich meebrengen. In dat geval metselt men liever van binnenuit. Dat is al goed mogelijk bij een binnenbreedte van 60 cm.

400×318px
De bok zoals de metselaars gebruikten voor de schoorsteenbouw
(afbeelding: uit De Gids voor Machinisten, door E.F. Scholl. Leiden 1903)

De middelen en opstelling die gebruikt worden staan in fig. 83 en 84 afgebeeld.
De metselaar die op een planken vloer staat, gebruikt een S-vormige bok, die zeer licht is en van smeedijzer is gemaakt, om de bouwstoffen binnen te halen.
Als de linkerzijde nog wat hoger is opgemetseld dan in de fig. aangegeven wordt, dan verplaatst men de bok naar die zijde om vervolgens de rechterzijde op te metselen. De vloer wordt gedragen door houten liggers die 4 cm diep in het metselwerk worden ingelaten en die daarin blijven zitten tot de hele schoorsteen klaar is. Die openingen worden later niet aangevuld en ze geven dus nog steeds de gelegenheid om later de schoorsteen weer van binnenuit te beklimmen.

100×428px
Een schoorsteen gemetseld van baksteen, zoals de schoorsteen van 1900
(afbeelding: uit De Gids voor Machinisten, door E.F. Scholl. Leiden 1903)

Fig. 86 vertoont de verticale doorsnede van een schoorsteen in baksteen.
A is de fundering op een paalroosterwerk B,
C is de opening van de rookvang of het inmondingskanaal, D is een gietijzeren kap.
De versnijdingen in de dag van de schoorsteenopening (binnenkant) zijn aangebracht om metselwerk uit te sparen.

Het afbreken van dergelijke schoorstenen vraagt ook om speciale technieken.
Om de schoorsteen met springstof op te blazen, te laten vallen en tenslotte op te ruimen is wel de gemakkelijkste oplossing, maar dat kan niet altijd vanwege de omliggende bebouwing.
Het is dan het beste om de schoorsteen van boven af af te breken en de stenen en cement in het binnenste naar beneden te storten. Soms brengt men in het binnenste luiken aan die net genoeg opening laten voor het doorvallen van de stenen, die dan tengevolge van de luchtdrukpersing slechts langzaam vallen en niet breken.

Terug naar de pagina met onderwerpen